Tussenletters

Tussen-s (tussenklank, tussenletter -s-)

Regel 1 Vooraf:

Behoud de schrijfwijze van het linkerdeel of het grondwoord als dat zelf al op -s eindigt.
Er komt dan geen extra tussenletter -s- bij.

Bij woorden als alleszins, enigszins en geenszins blijft de s behouden, omdat die deel uitmaakt van een oude naamvalsvorm.

Vb. fietsslot (zoals fietspomp), fietsster (zoals arbeidster)

Regel 2 Hoofdregel:

Tussen de twee delen van een samenstelling of tussen het grondwoord en een achtervoegsel schrijf je een -s- als je daar in de uitspraak een /s/ hoort.

In veel gevallen komt zowel de uitspraak met als zonder /s/ voor. Beide spellingen zijn dan in principe juist.
Twijfel je aan je taalgevoel? Raadpleeg dan een woordenboek.
Als het woord niet in het woordenboek staat, kijk dan naar vergelijkbare samenstellingen met hetzelfde linkerdeel of grondwoord.
Je kunt ook via internet opzoeken welke vorm het meest gebruikelijk is.

Vb.

Met -s-:
dorpskern, drietrapsraket, gebruikersnaam, jongensachtig, kunstenaarsleven, lezenswaard, meningsverschil, schoonheidsideaal, toetredingsverdrag, universiteitsgebouw

Zonder -s-:
ademnood, denkbaar, geelachtig, liefdeloos, zoekwerk

Beide vormen mogelijk:
beheer(s)overeenkomst, drug(s)gebruik, geslacht(s)loos, gewicht(s)loos, spelling(s)probleem, voorbehoed(s)middel, waternood (gebrek aan water) / watersnood (overstroming)

Regel 3:

Schrijf ook een tussenletter -s- als het rechterdeel van een samenstelling begint met een sisklank (/s/, /z/, /sj/, /zj/)
én als de tussenklank /s/ in vergelijkbare samenstellingen zonder sisklank te horen is.

Vb.

Met -s-:
bedrijfszeker (zoals bedrijfsonzeker)
eenmanszaak (zoals eenmansactie)
stationsstraat (zoals stationshal)

Zonder -s-:
andersoortig (zoals andermaal)
wandelstraat (zoals wandelweg)

Beide vormen mogelijk:
raadzaal of raadszaal (zoals raadkamer of raadsman)

Tussen-n in samenstellingen (tussenklanken, tussenletters -e- en -en-)

Een samenstelling is een woord dat bestaat uit twee delen die ook zelfstandig kunnen voorkomen.
Bijvoorbeeld: keukentafel = keuken + tafel.

Regel 1 Vooraf:

Behoud de spelling van het linkerdeel van de samenstelling als dat al eindigt op -en.
Er komt dan geen extra tussenletter bij.

Vb. 

• Zelfstandig naamwoord: havengebied, keukentafel, molensteen

• Bijvoeglijk naamwoord: blikkendoos, dronkenman, goudenregen

• Werkwoordsstam op -en: rekenwonder, tekenpotlood

• Infinitief als linkerdeel: zittenblijven, zittenblijver (zoals blijven zitten)

Regel 2 Tussenklank hoorbaar:

Tussen de twee delen van een samenstelling schrijf je -e- of -en- als je daar een toonloze /e/ hoort (zoals in de).

Of je -e- of -en- schrijft, hangt niet af van de uitspraak of betekenis, maar van de regels hieronder.
Sommige woorden bestaan met én zonder tussenklank.

Vb.

• boek + winkel → boekenwinkel (naast boekwinkel)

• leeuw + moed → leeuwenmoed

• rijst + brij → rijstebrij

Regel 3 Hoofdregel:

Hoofdregel:
Schrijf -en- als het linkerdeel een zelfstandig naamwoord is met een meervoud op -en (maar niet op -es).
In alle andere gevallen schrijf je -e-.

3A. Meervoud op -en (maar niet op -es) → schrijf -en-

Vb.

• Linkerdeel eindigt op medeklinker:
  apenstreken, boekenwinkel, flessengroen, giraffennek, huizenhoog, klassenraad, koninginnenhapje, leeuwenmoed, lerarenopleiding, mijlenver, oudevannenkwaal, paardenbloem, paddenstoel, perensap, spinnenweb, urenlang, viersterrenhotel, wiegendood

• Linkerdeel eindigt op toonloze /e/:
  armenbuurt, invalidenwagen, jongerencafé, linzensoep, opgavenboek, zedenles

3B. Meervoud op -en én -es → schrijf -e-

Vb. eindejaar (van einde), groenteafval, secondelang, Secretaressedag, tweefasepil, weidevogel

3C. Geen meervoud op -en → schrijf -e-

Vb.

• Alleen meervoud op -es: aspergesoep, campagneleider, modeshow

• Alleen enkelvoud: gerstenat, rijstebrij, snottebel, zijdeteelt

• Bijvoeglijk naamwoord of vergelijkbare functie: klassespeler, kloteweer, reuzemop, rodekool, vollemaan

• Werkwoordsstam: brekebeen, knarsetanden, spinnewiel, wiegelied

Regel 3.1: uitzondering: versterkende woorden

Schrijf -e- bij versterkende linkerdelen als ape, bere, boorde, pikke, rete, reuze of steke.
Ze betekenen 'heel erg'.

Vb. apetrots, beresterk, boordevol, pikkedonker, retegoed, reuzeleuk, stekeblind

Regel 3.2 Uitzondering versteende of vermeende samenstellingen:

Schrijf -e- als de oorspronkelijke betekenis van de delen niet meer herkenbaar is (versteend), of als het geen echte samenstelling is.

Vb. apekool, bakkebaard, bolleboos, bruidegom, hazewind, kattebelletje, kinnebak, klerezooi, nachtegaal, petekind, rammenas, ruggespraak, schattebout, sikkepit, wielewaal

Regel 3.3 Uitzondering: vaste religieuze of unieke samenstellingen

Schrijf -e- bij samenstellingen met hel, maan, zon, (onze)lievevrouw of (Onze-)Lieve-Vrouw, en in Koninginnedag.

Vb. hellevuur, maneschijn, zonnestraal, lievevrouwebeestje, onzelievevrouwebedstro, Lieve-Vrouwekapel, Onze-Lieve-Vrouwekerk

Regel 3.4 Uitzondering: vrouwelijke afleidingen van mannelijke woorden

Schrijf -en- als het linkerdeel een vrouwelijke persoonsnaam is, afgeleid van een mannelijke naam met een meervoud op -en.

Vb. agentenuniformrokje, studentenzwangerschap

Regel 3.5 Uitzondering: oude naamvalsvormen

Behoud de oorspronkelijke spelling bij oude naamvalsvormen.

Vb. 's anderendaags, grotendeels,  ingebrekestelling, merendeel, tenlastelegging

Op deze link vind je oefeningen over tussenletters: https://kevinvermassen.be/Oefeningen_Nederlands/Spelling/Tussenletters/6.htm